ادبیات پارسی معاصر

چکیده بهار امسال مجلۀ ادبیات پارسی معاصر هفتمین دورۀ خود را آغاز کرد. در این مدت با یاری اصحاب قلم و فکر و مساعدت داوران و صاحب‌نظران تلاش کردیم در فرایند داوری و گزینش مقالات گام‌های مؤثری برداریم. یکی از مهم‌ترین معیارها در انتخاب مقالات مسئله‌محوربودن آن است؛ مقالاتی که بتوانند پاسخ‌گوی دغدغه‌ای در حوزۀ ادبیات معاصر باشند و یا دریچه‌ای نو به روی مطالعات ادبی باز کنند. همین‌طور مقالاتی که با رویکردی نقادانه جریان‌های فکری و فعالیت‌های پژوهشی را در حوزۀ ادبیات پارسی معاصر رصد کنند و بتوانند در این زمینه اثرگذار باشند. مقالات پژوهشی با رویکرد انتقادی به متون درسی رشتۀ زبان و ادبیات فارسی از کاربردی‌ترین و مفیدترین مواردی‌اند که درخور توجه جامعۀ دانشگاهی‌اند. گروه زبان و ادبیات فارسی شورای بررسی متون و کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها، در مهرماه سال 1395، همایشی را با عنوان «آسیب‌شناسی درس‌نامه‌های رشتۀ زبان و ادبیات فارسی» با همکاری دانشگاه نیشابور و با دعوت از استادان سراسر کشور در محل این دانشگاه برگزار کرد. این گروه که پیشینه‌ای بیست‌‌ساله در نقد کتب درسی، کمک‌درسی، مراجع، و منابع درسی دارد به این نتیجه رسید که نقد آسیب‌شناسانه و ارائۀ راه‌کار برای تقویت سرفصل‌ها و درس‌نامه‌های این رشته یکی از راه‌های مؤثر برای ارتقای کیفیت تألیف کتب درسی و دانشگاهی است. برگزاری این همایش با چنین هدفی و با دعوت از متخصصان و محققان شناخته‌شده در حوزه‌های سبک‌شناسی، ادبیات تطبیقی، نظریۀ ادبی، ادبیات معاصر، و ... انجام گرفت. متخصصان حاضر در این همایش در مقالات خود، ضمن ارزیابی و نقد درس‌نامه‌ها، غالباً راه‌کارهایی برای اصلاح و رفع این کاستی‌ها نیز پیش‌نهاد داده‌اند؛ راه‌کارهایی که می‌توانند یاری‌گر محققانی باشند که در زمینۀ تألیف درس‌نامه‌های ادبیات فارسی فعال‌اند. پس از طی فرایند چاپ مقالات در مجله، بنا شد که این مقالات به‌صورت مجموعه‌ای مرتبط دراختیار خوانندگان محترم قرار گیرند. از این‌رو، ناگزیر دو مقالۀ آخر نیز، که به حوزة ادبیات کهن مربوط می‌شوند، در همین شماره قرار گرفتند. امید است این مجموعه مورد توجه و استفادۀ اصحاب‌نظر قرار گیرد. در پایان لازم می‌دانم از همة همکارانی که در برگزاری این نشست، سفارش، داوری، و اصلاح نهایی مقالات دل‌سوزانه همکاری داشتند تشکر ویژه داشته باشم. از عنایات و الطاف جناب آقای دکتر قبادی، رئیس محترم پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و رئیس شورای بررسی متون؛ سرکار خانم دکتر عاملی رضایی، مدیر محترم گروه زبان و ادبیات فارسی شورای بررسی متون؛ آقایان دکتر امن‌خانی، دکتر موحدی، دکتر عمارتی‌ مقدم، و دکتر حسن‌پور، دبیران تخصصی مجلۀ ادبیات پارسی معاصر؛ سپاس‌گزارم. هم‌چنین راه‌نمایی و هدایت‌های اعضای محترم هیئت تحریریه را برای اعتلا و رشد مجله راه‌گشا و ارزشمند می‌دانم. در پایان از همکاری جناب آقای زعفرانچی، مدیر محترم انتشارات، و سرکار خانم ناهید فتحی، کارشناس کوشای مجله، ، تقدیر و تشکر می‌کنم.
و علیه توکلی

چکیده پس از پذیرش شعر نیما و جریان نوگرایی در ادبیات، حضور ادبیات معاصر به عنوان یکی از دروس رشتۀ زبان و ادبیات فارسی نیز ضرورت یافت؛ این ضرورت به نوبۀ خود سبب تالیف درس­نامه­های متعددی چون بررسی ادبیات امروز ایران محمد استعلامی، جویبار لحظه­ها محمد جعفریاحقی، چشم انداز معاصر ایران سید مهدی زرقانی و ... گردید.علی­رغم تعداد قابل توجه این درس­نامه­ها، هنور تا تدوین درس­نامه­ای که بتواند تصویر کاملی از ادبیات معاصر به دانشجویان ارائه دهد، فاصلۀ زیادی وجود دارد؛ به نظر نویسندۀ مقاله حاضر برای رسیدن به چنین درس­نامه­ای باید برخی از کاستی­های درس­نامه­های ادبیات معاصر را مرتفع ساخت. اصلی­ترین ضعف/کاستی­های درس­نامه­های ادبیات معاصر ـ البته آن دسته از ضعف/کاستی­هایی که تقریباً در تمامی این درس­نامه­ها دیده می­شوندـ عبارتند از: تقلیل «معاصر بودن» به مفهومی زمانی، رویکرد نابسندۀ پژوهشی، بی توجهی و عدم مراجعه به اسناد دست اول در تالیف درس­نامه­های ادبیات معاصر، ابهام در جریان­شناسی­ها.

چکیده مقاله­ی حاضر، در صدد است نشان دهد که آسیب شناسیِ درسنامه­های بلاغی(اعم از معانی، بیان و بدیع)، با آسیب­ شناسیِ دیگر درسنامه­ها، تفاوت­های عمده­ای دارد. از جمله­ی این تفاوت­ها، یکی سابقه­ی طولانیِ آگاهیِ محققان و صاحبنظران از کاستی­ها و آشفتگی­های بلاغت سنتی است، و دیگری، کوشش­هایی که در جهت رفع این کاستی­ها بر مبنای معیارها و نظریه­های امروزی (اعم از ادبی و زبان شناختی) به عمل آمده است. در مقاله­ی حاضر استدلال خواهد شد که کاربرد این معیارها و نظریه­ها، نه تنها نتوانسته کاستی­های درسنامه­های بلاغی را برطرف سازد که حتی آن­ها را تشدید کرده و خود، آسیب­ها و کاستی­های تازه­ای را نیز به بار آورده است. این کاستی­ها، که عمدتاً از شیوه­ی نادرستِ کاربرد نظریه­های جدید ناشی شده­اند، عبارت­اند از 1-  غفلت از کارکرد صناعات بلاغی در طبقه بندیِ صناعات بر مبنای معیارهای مدرن 2-  در نظر گرفتن ادبیات به مثابه­ای حوزه­ای مستقل از دیگر حوزه­های زبانی براساس نظریه­های مدرن 3- استفاده از نظریه­های مدرن بر مبنای شباهت­های ظاهری با برخی مباحث قدمایی 4- عدم توجه به مسائل خاص ادبیات و متون ادبی در کاربرد نظریه­های مدرن. پس از بررسیِ این چهار کاستی، در برخی موارد پیشنهادهایی نیز برای تدوین درسنامه­ها­ی بلاغی و شیوه­ی کاربرد نظریه­های مدرن در آن­ها، ارائه شده است.

چکیده عمر دانش سبک‌شناسی در ادبیات فارسی به حدود شش دهه می‌رسد. در این مدت تطور چشمگیری در این دانش به ویژه در آموزش آن صورت نگرفته است. این مقاله درسنامه‌های سبک‌شناسی نظم و نثر ادبی فارسی را از نظر مبانی فکری و روش مورد سنجش قرار داده است و با طرح شش نقص در درسنامه‌های سبک‌شناسی، و برشمردن پیامدهای آن، راه حل‌هایی هم پیشنهاد می‌کند. این شش نقص عبارت­اند از بررسیِ تاریخ تطور سبک­ها به جای فن سبک شناسی، نامگذاری ناموجه سبک­ها، حذف بافتارهای فرهنگی، اجتماعی و سیاسی، غفلت از نسبت ژانر با سبک، اولویت بخشی به سبک دوره­ای و حذف سبک فردی، بی­اعتباریِ محتوای درسنامه­ها و پژوهش­های سبکی.در بخش دوم مقاله، دو مهارت سبک‌پژوهی و سبک‌ورزی برای آموزش در دو درس سبک‌شناسی پیشنهاد شده است که اولی به «تحلیل سبک ادبی» و دومی به «آموزش خلاق سبک» اختصاص دارد. در درس «تحلیل سبک ادبی» دانشجو از طریق تکنیکهای تحلیل سازه‌های سبک و کشف نوآوری و فردیت سبکی در سطوح ششگانۀ زبان یک متن، مهارت کشف عناصر سبک ساز متون را فرامی­گیرد. در درس «آموزش خلاق سبک» که به صورت کارگاهی و تمرین نگارش خلاق ارائه می­شود،  آموزش سبک از طریق تقلید از الگوهای سبکی مشهور انجام می­گیرد. 

چکیده در این مقاله به بررسی و آسیب‌شناسیِ چهار منبع از در‌س­نامه­های نقد ادبی تألیفِ  استادان شمیسا، امامی، تسلیمی و شایگان­فر، پرداخته می­شود. این درس­نامه با وجود فواید فراوانی همچون ملموس کردنِ مباحثِ نظریه­های ادبی و نیز نقد عملی بر پایۀ متون ادبیِ فارسی­، نارسایی­ها و ایراداتی هم دارند که امید است این نواقص با نقد و بررسی، رفع شوند. عمدۀ این نارسایی­ها و آسیب­ها عبارتند از: 1) عدم تمایز میان نقد ادبی و نظریۀ ادبی؛ 2) فهم دیگرگون برخی نظریه­های ادبی؛ 3) بی­ارتباطیِ بین مقدماتِ درس­نامه­ها و مباحث مربوط به نظریه­های ادبی؛ 4) گنجاندن بوطیقای ادبیِ پُست­مدرنیسم در لوای نقد و نظریۀ ادبی؛ 5) تبیین و کاربستِ عملیِ غیر ضرورِ برخی نظریه­ها؛ 6) تبیین غیر انتقادی برخی نظریه­ها؛ 7) ارزیابیِ نادرست برخی نظریه­ها؛ 8) بی­توجهی به ادبیات معاصر به عنوان شاهد مثال ِتحلیلی برای نظریه­های ادبی؛ 9) کم­توّجهی به ادبیات داستانی (به ویژه ادبیات داستانیِ معاصر) در مقایسه با شعر.

چکیده مثنوی منطق­الطیر سه دهه است که با توجه به سرفصل مصوب سال 1366 در دورة کارشناسی زبان و ادبیات فارسی تدریس می­شود و علیرغم تصریح تنظیم­کنندگان سرفصل در خصوص تدریس کلّ متن، گزیده­های متعددی از این متن منتشر شده و به عنوان درسنامه­ در قالب این درس ارائه می­شود. این مقاله پس از نگاهی به این سرفصل و مقایسة آن با سرفصل تازه­مصوب سال 1391، نگاهی دارد به مهم­ترین متون مصحح و گزیدة منطق­الطیر که بویژه به عنوان درسنامه بیشتر طرف توجه مخاطبان بوده است و آنها را از منظر کیفیت مقدمات، کم و کیف متن­های انتخابی، کیفیت تصحیح، کم و کیف توضیحات و نهایتاً از منظر ضمایم و فهرست­ها نقد و بررسی می­کند و پس از بیان نقاط قوت و ضعف هر یک، نشان می­دهد که چگونه کم­توجهی یا بی­توجهی به مسائل پایه­ای تصحیح (اعم از نسخه­شناسی و شناخت زبان و بیان شاعر) موجب ورود بسیاری بدفهمی­ها به درسنامه­ها شده است و نهایتاً در یک دهه اخیر پس از ارائة منطق­الطیرهای چاپ انتشارات سخن و سمت، این بدفهمی­ها برطرف و درسنامه­های مناسبی برای این متن ارائه شده است.

چکیده درسنامه‌های متن‌محور بخش مهمی از کتابهای آموزشی رشتة زبان و ادبیات فارسی را تشکیل می‌دهند و با توجه به این که پیوندهای اولیه دانشجویان با متون بر مبنای این درس‌نامه‌ها که عمدتاً گزیده‌هایی از متون مفصل‌تر هستند صورت می­گیرد، مسائلی مانند چگونگی تنظیم سرفصل‌های پیشنهادی مصوب، نحوة تألیف، کیفیت و کمیت این درسنامه‌ها در حوزة طرح مسائل نظری، گزینش متن، کم و کیف توضیحات و فهرست‌ها و ضمائم آن در امر آموزش بسیار مهم است. مقالة حاضر سرفصل‌های مربوط به درس‌های ادبی- تاریخی (در سرفصل قدیم: تاریخ بیهقی و تاریخ جهانگشای جوینی) و مهم‌ترین درسنامه‌های تألیفی این دو متن را در رشتة زبان و ادبیات فارسی مرور می­کند و علاوه بر نقد و بررسی این درسنامه‌ها و برشمردن نقاط قوت و ضعف آن‌ها؛ در خصوص دو سرفصل مرتبط با متون ادبی- تاریخی در سرفصل تازه مصوب شدة دورة کارشناسی زبان و ادبیات فارسی پیشنهادهایی مبنی بر تغییر عنوان و محتوای آن‌ها ارائه می‌کند.