ادبیات پارسی معاصر

چکیده این مقاله جستاری تحقیقی دربارۀ‌‌ بررسی روان‌کاوی شخصیت‌های رمان سمفونی مردگان، اثر «عباس معروفی»، است. عباس معروفی نویسندۀ‌‌ داستان‌‌های روان‌شناختی نو است؛ قصه‌ای که‌‌ در ادبیات انگلیسی به ‌‌نام «قصۀ‌‌ جریان سیال ذهن» یا «تک‌گفتاری ‌‌درونی» خوانده می‌‌شود. عباس معروفی با گریز به خاطرات کودکی و گذشتۀ‌‌ شخصیت‌‌های داستانش، هم‌‌چون یک روان‌کاو، به بررسی مشکلات و تعارضات درونی آن‌‌ها می‌‌پردازد. هدف این مطالعه تحلیل اختلالات و بیماری‌‌های روحی شخصیت‌‌های داستان سمفونی مردگان بر اساس نظریات روان‌کاوی زیگموند فروید (S. Freud) و شاگردان او، آلفرد آدلر (A. Adler) و ژاک لاکان (J. Lacan)، است. در ابتدای این مقاله، خلاصه‌‌ای از رمان آورده شده و در ادامه به تحلیل روان‌کاوانۀ شخصیت‌‌های «آیدین» و «اورهان» بر اساس نظریات فروید دربارۀ‌‌ ذهن و ساختار شخصیت، انواع عقده‌‌ها، و تأثیر غریزۀ‌‌ جنسی در منش فرد پرداخته شده‌ ‌است. بخش پایانی این مقاله به نتیجه‌گیری اختصاص دارد.

چکیده عارف قزوینی و فرخی یزدی دو تن از چهره‌های شعری دورة مشروطه‌اند که زندگی‌شان‌ ‌‌‌با حوادث و رخدادهای عصر خویش پیوند خورده است. آن‌ها‌‌‌‌ با سلاح شعرشان علیه بیدادگری‌ها و ظلم و ستم‌های روزگار به مبارزه برمی‌‌خیزند. از همان آغاز، طرف‌داری و حمایت خود را از نهضت مشروطه اعلام و در سروده‌‌هایشان منعکس می‌‌کنند. بعد از استقرار مشروطیت نیز، به مبارزة خود با عوامل استبداد داخلی و استعمار خارجی ادامه می‌دهند و در این راه سختی‌ها و رنج‌های فراوانی متحمل می‌‌شوند، ولی دست از مبارزه برنمی‌‌دارند. سرانجام نیز یکی به‌‌‌دست دژخیمان در زندان کشته می‌‌شود و دیگری در تبعید و تنهایی و انزوا جان می‌‌سپارد.
وظیفة‌‌ خطیر اشعار فرخی و عارف بیداری تودة‌‌ مردم است. جهان‌‌بینی آن‌ها‌‌‌‌ بر اساس حوادث و مقتضیات زمان شکل می‌‌گیرد. مضمون اغلب اشعارشان بر محور آزادی، وطن، دفاع از طبقة‌‌ رنجبر، مبارزه با جهل و خرافات، و انتقادهای اجتماعی می‌‌چرخد. مقایسة‌‌ اندیشه‌‌های سیاسی ـ اجتماعی آن‌ها‌‌‌‌ نشان می‌‌دهد، که با وجود اختلافات بسیار‌‌‌‌، نقاط اشتراکشان نیز کم نیست. در این مقاله تلاش می‌‌شود نقاط اختلاف و اشتراک اندیشه‌‌های این دو شاعر برجستة‌‌ عصر مشروطه در موضوعاتی چون آزادی، وطن، انتقاد از عملکرد دستگاه‌های دولتی، عشق، و اسطوره‌‌ با شواهد شعری آن‌ها‌‌‌‌ نشان داده شود.

چکیده نئوکلاسیسیسم نوعی بازگشت به معیارها و آداب نویسندگی قدماست و به‌رغم تفاوت‌هایی در محتوای آثار، غالباً به همان اصول کلاسیک معطوف است؛ شعر مشروطه هم در مقابل‌‌ شعر‌‌ قبل از آن، نئوکلاسیسیسم در مقابل کلاسیسیسم است. تقلید از طبیعت، تقلید از قدما، پیروی از خرد، ایجاز و وضوح، حقیقت‌نمایی، برازندگی، و قانونِ سه‌وحدت اصول مکتب نئوکلاسیسیسم‌اند که می‌‌‌توان آن‌ها را در اشعار دورة مشروطه هم مشاهده کرد. تقی رفعت از شعرای این دوره است که آثار اندکی از او به‌دست ما رسیده است، اما در همین آثار اندک هم می‌توان رد پای نئوکلاسیسیسم را مشاهده کرد.

چکیده امروزه آموزش و پرورش، به‌منزلة یکی از مهم‌ترین نهادهای اجتماعی ـ تربیتی، نقش بسیار برجسته و بی‌بدیلی در امر فراگیری، بهبود، و ارتقای شاخص‌های اخلاقی، فرهنگی، و تربیتی دارد. این نهاد، با تهیۀ محتوا، روش، و ابزار مناسب، می‌‌تواند باعث تکامل و تعالی جامعه و متضمن آینده‌ای روشن و امید‌بخش باشد. در پژوهش پیش رو، با هدف بررسی سیمای زن در کتاب‌های فارسی دوره‌های راهنمایی و دبیرستان، پارامترهایی نظیر تصویرها، صفات، ویژگی‌ها، نقش و جایگاه، حضور و تأثیر، و شاخصه‌های متمایز از زن در کتاب‌های این دوره بررسی و تحلیل شده است. حضور فیزیکی زنان و دختران در کتاب‌های فارسی این دوره‌ها بسیار کم‌تر از حضور مردان و پسران است؛ به‌طوری‌ که کم‌تر از 017/0 تصاویر و نقوش این کتاب‌ها مربوط به زنان و دختران است. از آن‌جایی‌که بخش ناچیزی از محتوای کتاب‌های فارسی به زنان و نقش‌های اجتماعی، اقتصادی، و فرهنگی آنان اختصاص یافته است صفاتی که معرف زنان است، به‌طور قابل توجهی، کم‌تر از مردان است. صفات مرتبط با مردان بیش‌تر در حوزه‌های شناختی و بعضاً در حوزه‌های اجتماعی و اخلاقی‌ است؛ مانند دانایی، سخت‌کوشی، کنجکاوی، شجاعت، و جوان‌مردی. در‌حالی‌ که بیش‌تر صفات زنان در حوزه‌های اجتماعی و اخلاقی قرار دارد؛ مانند مهربانی، پاکیزگی، و فداکاری. به‌طور ‌کلی نتایج تحقیق نشان داد که کتاب‌های فارسی مقاطع راهنمایی و دبیرستان حاوی کلیشه‌های جنسیتی بوده و نتوانسته‌اند نقش اجتماعی زنان و مردان را از طریق محتوا انتقال دهند؛ از این‌رو باید اذعان کرد که این کتاب‌ها نیازمند اصلاحات و تحولاتی‌اند که همۀ افراد را، صرف نظر از جنس، دربرگیرد. سیمای زنان و مردان را در شرایط گوناگون خانوادگی، شغلی، علمی،‌ سیاسی، و ادبی و به‌گونه‌ای متناسب و متوازن ترسیم کند و زمینۀ وسیعی از توانایی‌های انسانی را در اختیار هر دو جنس بگذارد.

چکیده ژاک لاکان (J. Lacan, 1901-1981)، روان‌کاو معاصر فرانسوی، در گسترش مفاهیم نظریة‌ زیگموند فروید (S. Freud) سهمی بسزا دارد. او دیدگاه‌های فروید را در باب ناخودآگاه پذیرفت و آن را گسترش داد و گفت ضمیر ناخودآگاه ساختی زبان‌مانند دارد. این سخن لاکان، که تحت تأثیر نظریات زبان‌شناسی فردینان دوسوسور (F. De Saussure) نیز هست، راهی نوین در پژوهش‌های روان‌کاوی باز کرد. او روند رشد یک کودک را از بدو تولد تا بزرگ‌سالی در چهارچوبی از شناخت روان و زبان و با اصطلاحاتی نظیر «ساحت خیالی»، «ساحت نمادین»، «فاز آینه»، «فقدان»، «نام پدر»، و « ابژة دیگری کوچک و بزرگ» تبیین می‌کند.
هدف از نگارش این مقاله نقد و بررسی شعر «تا انتها حضور» از منظر رشد روانی سوژه در نظریة روان‌کاوی لاکان است. با توجه به قرینه‌های یافت‌شده در این شعر نظیر «کلمات»، «گفت»، «واژه»، «صحبت»، و درون‌مایة اصلی این شعر (پدیدآمدن دگرگونی به‌سبب حضور زبان) که اساس نظریة لاکان، یعنی زبان، را القا می‌کند این نتیجه حاصل شده است که این روش برای بررسی این اثر کاربرد دارد. هم‌چنین با توجه به این باور پساساختارگرایان که «واقعیت یک متن زبان‌شناختی است»، نقد حاضر نیز مؤید نقد دیگری بر این اثر از منظر پساساختارگرایی است.

چکیده در این مقاله، یکی از مقولات نظری هنر و ادبیات با نامِ «گروتسک» (grotesque) از جهاتی بررسی می‌شود. گروتسک به‌مثابة نوعی نگاه به دنیا، انسان، و رفتارهای آدمیان از دیرباز در میان آثار ادبی ـ هنری دنیا نمونه‌هایی دارد. در قرن‌های پیشین توجه بسیار اندکی به این مقوله شده است، اما در قرن اخیر نظریه‌پردازان نام‌داری چون میخائیل باختین (M. Bakhtin) به‌طور گسترده‌ای به آن پرداخته‌اند. در این مقاله علاوه‌بر بررسی نگاه منتقدان به مقولة گروتسک، تعاریف و توضیحات نظری پیرامونِ گروتسک کاویده شده و نیز به دو رویکرد اصلی، که در مورد این مقولة ادبی ـ هنری مطرح است، نگاهی شده است. این دو رویکرد عبارت‌اند از: 1. رویکردی که بر جنبة طنز و کارناوالی تأکید دارد؛ 2. رویکردی که جنبه‌های هراس‌آمیز آن را می‌بیند. سپس عناصر، اهداف، و کارکردهای گروتسک، به‌ویژه بر اساس نگاه فیلیپ تامسون (Ph. Thomson)، بررسی شده است. بخش پایانی مقاله بررسی تعدادی از داستان‌های کوتاه شهریار مندنی‌پور، نویسندة معاصر، است که خصلت‌ها یا عناصر گروتسک موجود در داستان‌های او از چند جنبه بررسی شده است.