ادبیات پارسی معاصر

نقد و تحلیل جامعه‌شناختی شعرِ «زمستان» مهدی اخوان‌ثالث

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

کمال رسولیان 1
رحیم کوشش‌شبستری 2
فاطمه مدرسی 2

1 زبان و ادبیات فارسی، دانشکده‌ی ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران.

2 گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران

10.30465/copl.2026.51893.4282
چکیده
پژوهش حاضر با رویکرد نقد جامعه‌شناختی، به واکاوی شعر «زمستان» مهدی اخوان‌ثالث به‌مثابة سندی ادبی از بحران‌های اجتماعی-سیاسی ایرانِ دهه‌های 30 تا 40 می‌پردازد. مسئلة اصلی مقاله، غلبۀ خوانش‌های صوری و ساختاری بر مطالعات پیشین و کم‌توجهی به پیوندهای علّی میان متن و بستر تاریخی-اجتماعیِ آن است؛ ازاین‌رو، جستار پیشِ‌رو می‌کوشد با تحلیلی لایه‌لایه نشان دهد چگونه «زمستان» تصویرگر خمود روابط انسانی، فروپاشی اعتماد جمعی و سازوکارهای انزوا در فضای استبداد است و در عین حال ظرفیت تبدیل‌شدن به فراخوانی برای همبستگی پنهان را دارد. چارچوب نظری تحقیق بر سه‌گانة هیپولیت تِن (نژاد، محیط و لحظة تاریخی) استوار است که برای غنی‌سازی تبیین، با نظریه‌های جامعه‌شناختی معاصر از جمله: آنومی و بحران انسجام اجتماعی دورکیم در توضیح بی‌هنجاری و گسست پیوندها؛ نظارت پانوپتیکونی و داخلی‌سازی قدرت فوکو در تحلیل خودسانسوری و ترس فراگیر؛ سرمایة اجتماعی بوردیو در تبیین افول شبکه‌های حمایتی و اعتماد؛ انطباق مرتون، به‌ویژه عقب‌نشینی، در توضیح کناره‌گیری اجتماعی؛ مقاومت روزمرة اسکات در فهم کنش‌های کوچک به مزلة مقاومت فرهنگی و نیز ایدة مخاطرة اجتماعی اولریش بِک در تفسیر محدود‌بودنِ افق آینده، ادغام شده‌است. روش پژوهش کیفی و تحلیلی-تفسیری است و داده‌ها از متن شعر و منابع تاریخی و پژوهشی گردآوری شده‌اند. نتایج نشان می‌دهد اخوان به مددِ استعارة «زمستان» و با استفاده از تصاویر نمادین و زبان شعری خاص، چالش‌ها و وضعیت اجتماعی و فرهنگیِ اسف‌بارِ جامعة ایرانِ دهة 30 تا 40 را به شیوه‌ای خلاقانه به تصویر کشیده و همزمان با بیان خفقان پساکودتا، امکان بازسازی پیوندهای اجتماعی از رهگذر مقاومت‌های روزمره را مدّ نظر قرار داده‌است.

کلیدواژه‌ها

مهدی اخوان‌ثالث
زمستان
نقد جامعه‌شناختی
نظریه‌های معاصر
هیپولیت تِن
جورج ریتزر
موضوعات

عنوان مقاله English

Criticism and sociological analysis of the poem "Winter" by Mehdi Akhavan-Sales

نویسندگان English

kamal rasoulian 1
Rahim Koushesh shabestari 2
Fatemeh Modarresi 2
1 Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Human Sciences, Urmia University, Urmia, Iran.
2 Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Urmia University, Urmia, Iran
چکیده English

The present study, with a sociological critical approach, analyzes Mehdi Akhavan-Sales's poem "Winter" as a literary document of the socio-political crises in Iran in the 1951 and 1961. The main issue of the article is the dominance of formal and structural readings in previous studies and the lack of attention to the causal links between the text and its historical-social context. Therefore, the following essay attempts to show, through a layered analysis, how "Winter" depicts the fragility of human relations, the collapse of collective trust, and the mechanisms of isolation in an atmosphere of tyranny, and at the same time has the capacity to become a call for hidden solidarity. The theoretical framework of the research is based on Hippolyte Tain's triad: race, milieu, and historical moment, which is integrated with contemporary sociological theories to enrich the explanation, including: Durkheim's anomie and crisis of social cohesion in explaining abnormality and broken bonds; Foucault's panopticon surveillance and internalization of power in analyzing self-censorship and pervasive fear; Bourdieu's social capital in explaining the decline of support networks and trust; Merton's adaptation, especially withdrawal, in explaining social withdrawal; Scott's everyday resistance in understanding small actions as a problem of cultural resistance, and Ulrich Beck's idea of social risk in interpreting the limited horizon of the future. The research method is qualitative and analytical-interpretive, and the data were collected from the text of the poem and historical and research sources. The results show that, with the help of the metaphor of "winter" and using symbolic images and a specific poetic language, the Akhavan-Sales creatively depicted the challenges and the deplorable social and cultural situation of Iranian society in the 1951 and 1961, and at the same time, while expressing the post-coup suffocation, it considered the possibility of rebuilding social bonds through everyday resistance.

کلیدواژه‌ها English

Mehdi Akhavan-Sales
Winter
Sociological Criticism
Contemporary Theories
Hippolyte Tain
George Ritzer
منابع فارسی:
ابوالحسن‌تنهایی، حسین و صومعه‌حضرتی، زهرا (1388). «بررسی نظری پژوهش‌های سرمایة اجتماعی در جامعة ایران». فصلنامة علوم رفتاری، شمارة 1، صص 52-29.
احمدی، حبیب و دهقانی، رودابه (1394). «آراء و اندیشه‌های اولریش بِک؛ نظریه‌پرداز جامعة مخاطره‌آمیز». فصلنامة توسعة اجتماعی، دورة 10، شمارة 2، صص 126-101.
اخوان‌ثالث، مهدی (1397). زمستان، تهران: زمستان.
الیوت، آنتونی و ترنر، برایان (1390). برداشت‌هایی در نظریة اجتماعی معاصر. ترجمة فرهنگ ارشاد، تهران: نشر جامعه‌شناسان.
باربِری، پی‌یِر (1378). نقد جامعه‌شناختی. ترجمة جمال آل احمد. نشریة هنر، شمارة 41، صص 70-60.
بوردیو، پی‌یِر (1390). تمایز: نقد اجتماعی قضاوت‌های نوعی. ترجمة حسن چاوشیان. تهران: نی.
بیات‌ریزی، زهره و تسلیمی، رضا (1395). «مروری انتقادی بر اندیشه‌های اجتماعی در باب مرگ با توجه به وضعیت خاصّ ایران». مطالعات اجتماعی ایران، دورة نهم، شمارة  3و4، صص 56-36.
پورتس، الخاندرو و دیگران (1389). سرمایة اجتماعی؛ اعتماد، دموکراسی و توسعه. ترجمة حسن پویان و افشین خاکباز، تهران: شیرازه.
پی‌یِتر، آندره (1352). مارکس و مارکسیسم. ترجمة شجاع‌الدین ضیائیان. تهران: دانشگاه تهران.
تادیه، ژان ایو (1377). نقد ادبی در سده بیستم، ترجمه محمد‌رحیم احمدی، تهران: سوره.
حصارکی، محمد‌رضا و مهین خطیب‌نیا (1400). «بازتاب بن‌مایه‌های جامعه‌شناختی و اجتماعی شعر در ادب معاصر در مقایسه با سایر ادوار شعر فارسی». پژوهش‌های جامعه‌شناختی، 15(3): 137-163. 
خسروی‌شکیب، محمد و مجتبی جوادی‌نیا (1391). «دیالکتیک شکل و محتوا در شعر زمستان اخوان ثالث». مجله بوستان ادب، 4(2): 77-98.
رسولیان، کمال و کوشش‌شبستری، رحیم (1404). «سندیت جامعه‌شناختی ادبیات». پژوهش‌های ادبی و اجتماعی، سال سوم، شمارة مسلسل دهم، صص 84-67.
ریتزر، جورج (1374). نظریه‌های جامعه‌شناسی. ترجمة احمد‌رضا غروی‌زاد، تهران: جهاد دانشگاهی.
ریتزر، جورج (1380). نظریه‌های جامعه‌شناسی در دوران معاصر. ترجمة محسن ثلاثی، نقدنامة علوم اجتماعی، چاپ پنجم، تهران: علمی.
زرین‌کوب، عبد‌الحسین (1392). نقد ادبی، چاپ دهم، تهران: امیر‌کبیر.
زمانی، سمانه (1393). «بنیان‌های نظم اجتماعی و بحران جامعة مدرن در اندیشة ماکس وبر و امیل دورکیم». فصلنامة حقوق ملل، شمارة 14، صص 506-479.
شارون، جوئل (1379). ده پرسش از دیدگاه جامعه‌شناسی، ترجمه منوچهر صبوری، تهران: نی.
شمیسا، سیروس (1388). نقد ادبی. ویرایش دوم، تهران: میترا.
کوئن، بروس(1386). مبانی جامعه‌شناسی: با تجدید نظر اساسی و اضافات. ترجمه غلامعباس توسلی و رضا فاضل، تهران: سمت.
گلدمن، لوسین (1377). درآمدی بر جامعه‌شناسی ادبیات. ترجمه محمد‌جعفر پوینده، تهران: نقش جهان.
گوردن، کی‌والتر (1370). «درآمدی بر نقد ادبی از دیدگاه جامعه‌شناختی». ترجمة دکتر جلال سخنور. ادبستان فرهنگ و هنر، شمارة 23، صص 39-37. 
گیدنز، آنتونی و بردسال، کارن (1387). جامعه‌شناسی. ترجمه حسن چاوشیان، تهران: نی.
فرشید‌ورد، خسرو (1382). دربارة ادبیات و نقد ادبی. جلد اول، تهران: امیر‌کبیر.
فوکو، میشل (1403). مراقبت و تنبیه؛ تولد زندان. ترجمة نیکو سرخوش و افشین جهاندیده، تهران: نشر نی.
محمدی، زهرا و ایوب اسماعیل‌نژاد (1396). «کاربست نظریة مایکل ریفاتر بر شعر زمستان اخوان ثالث». فصلنامه پازند، 13(50-51): 81-91.
مغیث، امیر‌حسین و طاهره موسیوند (1397). «تحلیل ساختاری شعر زمستان اخوان ثالث». رخسار زبان، 2(6-7): 25-46.  
ناظر‌زاده‌کرمانی، فرهاد (1370). «نگاهی به اندیشه‌های هیپولیت‌تِن و نقد جامعه‌شناختی ادبیات و هنر». نشریه نمایش، دوره قدیم، سال چهارم، شمارة 43، صص22-29.
وحیدا، فریدون (1388). جامعه‌شناسی در ادبیات. چ2، تهران: سمت. 
منابع انگلیسی:
H. A. Taine. (1886). History of English Literature. Translated By H. Van Laun. One of the Masters At the Edinburgh Academi. With a Preface Prepared Expressly for this Tramlation by the Authop. TWO VOLUMES IN ONE. NEW YORK HENKY HOLT AND COMPANY.   
Merton. Robert K. (1964). Anomie, Anomia and Social  Interaction: Cnotexts of Deviant Behavior in Marshall B. Clinard, (Ed.) Anomie and Deviant Behavior: A Discussion and Critique, NY: The Free Press.
Scott. J. (2002). Every Day Resistance in Cultural Resistance Reader by Duncombe, London: Verso. 
 

صفحه اصلی

راهنمای نویسندگان

ارسال مقاله

داوران

تماس با ما