نقش «ترکیب‌های ناسازگار دستوری» در چرندپرند دهخدا

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات، دانشگاه قم، قم، ایران.

2 گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه قم، قم، ایران.

چکیده
دورۀ مشروطه علاوه بر تأثیر سیاسی و اجتماعی در تاریخ ایران، از نظر ساده‌نویسی در نثر فارسی و متون ادبی نیز دوره‌ای مهم است و مطبوعات آن دوره به‌ویژه روزنامۀ صور اسرافیل و ستون طنز آن به نام «چرند پرند» از عوامل مؤثر در تحول نثر فارسی در دورۀ معاصر بوده است. موضوع این مقاله، بررسی و تحلیل نقش ترکیب‌های ناساز دستوری در نوشته‌های دهخدا در مجموعه «چرند پرند» در روزنامه صور اسرافیل است. نوشته‌های طنز چرند پرند سرشار از نوآوری‌های زبانی است که یکی از جلوه‌های برجسته آن، استفاده از ترکیب‌های ناساز دستوری است. ترکیب‌های ناساز دستوری، ساختارهایی هستند که از نظر صرفی، نحوی یا معنایی با قواعد زبان معیار ناسازند اما در قالب طنز، به شیوه‌ای خلاقانه به کار می‌روند تا جنبه‌های انتقادی، کنایه‌آمیز و هجوآلود اثر را تقویت کنند. در این نوشتار، نمونه‌هایی از این ترکیبات که از نظر صرفی، نحوی یا معنایی یا از چند نظر با زبان معیار ناسازند ارائه و تحلیل می‌شود. این مقاله نشان می‌دهد که چگونه این ناسازی‌های زبانی که خود جلوه‌ای از زبان عامیانه است، می‌توانند به ابزاری مؤثر در بیان طنز اجتماعی و سیاسی تبدیل شوند. این ترکیب‌ها، با ایجاد گسست در منطق زبانی رایج، موجب غافلگیری ذهنی مخاطب و در نتیجه خنده یا تأمل می‌شوند. همچنین کاربرد این ترکیب‌ها روشی در ساده‌نویسی و شیوه‌ای بود که زبان نوشتاری را به گفتاری نزدیک کرد و از عوامل تحول آفرین در نثر فارسی پیش از دورۀ کنونی بود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

The Role of "Grammatically Incongruous Combinations" in Dehkhoda's Charand Parand

نویسندگان English

mahmoud mehravaran 1
Mohammad Hossein Rawan Bakhsh 2
1 Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature, Qom University, Qom, Iran.
2 PhD in Persian language and literature, Faculty of Literature and Humanities, University of Qom Qom, Iran. Journalist..
چکیده English

In addition to its political and social impact on Iranian history, the Constitutional Era marks an important period in the simplification of Persian prose and literary texts. The press of that time, especially the newspaper Sur-e Esrafil and its satirical column Charand Parand, played a significant role in this transformation.
This article examines the function of grammatically incongruous combinations in Dehkhoda’s writings within the Charand Parand series in Sur-e Esrafil.
These satirical texts are rich in linguistic innovation, one of the most notable aspects being the creative use of grammatically incongruous combinations. These are structures that, while inconsistent with the syntactic or semantic norms of standard Persian, are employed deliberately within a humorous framework to enhance the critical, ironic, and satirical tones of the work.
This article presents and analyzes examples of such combinations that deviate from standard language in terms of syntax, semantics, or both.
It demonstrates how these linguistic deviations, which often reflect elements of colloquial speech, serve as effective tools for conveying social and political satire.
By disrupting conventional linguistic logic, these combinations surprise the reader and provoke laughter or reflection.
Moreover, the study shows that the use of these combinations contributed to the simplification of prose and helped bridge the gap between written and spoken language, making them a transformative element in the evolution of modern Persian prose.

کلیدواژه‌ها English

Dehkhoda
Charand Parand
grammatically incongruous combinations
satirical language
norm deviation
syntactic structure
 
-       آرین‌پور، یحیی (1387)، از صبا تا نیما، چاپ نهم، تهران: زوار.
-        اردلانی، اجلال (1379)، ادوار نثر فارسی در دورۀ مشروطه، سنندج: انستیتو تحقیقاتی- پژوهشی کرد، نشر ژیار.
-        اصلانی (همدان)، محمدرضا (۱۳۸۵)، فرهنگ واژگان و اصطلاحات طنز، تهران: کاروان.
-       بالایی، کریستف و میشل کویی پرس (1366)، سرچشمه‌های داستان کوتاه فارسی، ترجمه احمد کریمی حکاک، تهران: پاپیروس.
-        بامداد، مهدی (1371)، شرح حال رجال ایران، چاپ چهارم، تهران: زوار.
-        براون، ادوارد (1316)، تاریخ ادبی ایران، ترجمه رشید یاسمی، [بی نا].
-        برجسته، سحر و همکاران (1393)، بهداشت و زیبایی در عصر قاجار، ترجمه مسعود کثیری، تهران: امیرکبیر.
-       بیضایی ، بهرام (1390)، نمایش در ایران، چاپ هفتم، تهران: روشنگران و مطالعات زنان.
-       تندرکیا، شمس‌الدین (1385)، نگاه دوم: روایتی دیگر از زندگی و اندیشه‌های شیخ فضل الله نوری، به اهتمام مجتبی شکوری، قم: عقل سرخ.
-       دانش‌نامه فرهنگ مردم ایران (1391)، جلد دوم. تهران: انتشارات دایره‌المعارف بزرگ اسلامی.
-        دبیرسیاقی، محمد (1358)، مقالات دهخدا، جلد اول، تهران: انتشارات تیراژه.
-       دهخدا، علی‌اکبر(1340)، چرند پرند، تهران: کانون معرفت.
-        دهخدا، علی‌اکبر(1380)، چرندوپرند، به کوشش اکبر مرتضی‌پور، تهران: عطار.
-        دهخدا، علی‌اکبر(1391)، چرند پرند، به کوشش ولی‌الله درودیان، تهران: نیلوفر.
-        دهخدا، علی‌اکبر(1397)، چرندوپرند، قم: هلال نقره‌ای.
-        سلیمی مزینانی، علی (1389)، فرهنگ القاب در تاریخ معاصر ایران، تهران: یار آشنا.
-        شاملو، احمد (1385)، کتاب کوچه، جلد هفتم: حرف پ، چاپ سوم، تهران: مازیار. 
-        شهری، جعفر (1367)، تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم، جلد سوم، تهران: اسماعیلیان.
-        کامشاد، حسن (1382)، نثر نوین فارسی، ترجمه جواد طهوریان و بهنام علوی مقدم، سبزوار: نشر آژند.
-        مجابی، جواد.(1395)، تاریخ طنز ادبی ایران، تهران: نشر ثالث.
-        ملک پور، جمشید (1385)، ادبیات نمایشی در ایران، جلد اول: نخستین کوششها تا دوره قاجار، تهران: توس.
-        مومنی، باقر (1357)، تیاتر کریم شیره‌ای، تهران: سپیده.
-        میرعابدینی، حسن (1383)، صد سال داستان نویسی ایران، جلد اول، چاپ سوم، تهران: چشمه.
-        نفیسی، سعید (1330)، شاهکارهای نثر فارسی معاصر، تهران: کانون معرفت. 
-       یوسفی، غلامحسین (1370)، دیداری با اهل قلم، جلد دوم، تهران: علمی و فرهنگی.
 
مقالات
 
-       بازرگان، محمدنوید و علی‌ غلامی (1390)، «بررسی ویژگی‌های نثر روزنامه‌نگاری دهخدا»، پژوهش‌نامه فرهنگ و ادب، سال هفتم، شماره 11، صص 346 -366.
-       بیرجندی، سعیده و رضا شجری، علیرضا فولادی، امیرحسین رسول نیا (1400). «گونه‌شناسی گفتارهای قالبی در چرند پرند دهخدا»، جستارهای زبانی، شماره 6 (پیاپی 66)، صص 271 -298.
-       پارسانسب، محمد (1393)، «عامیانه نگاری دهخدا، ضرورتی ناگزیر»، پژوهش‌های ادبی، سال یازدهم، شماره 46، صص 29 -46.
-       درودیان، ولی‌الله (1387)، «زبان کوچه در چرند و پرند دهخدا»، اندیشه و هنر، دوره دهم، شماره 13 و 14، صص 103 -113.
-       هوشیار، هوشنگ (1384). طنز ، از دهخدا تا ... هنوز دهخدا؛ گفتگو با عمران صلاحی. مجله آزما، شماره 36 تیر1384 صص 21 25.