بررسی سیر نوگرایی در شعر عاشقانهٔ معاصر فارسی: از نخستین بارقه‌ها در دوران قاجار تا بالندگی در اشعار احمد شاملو

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

دانشگاه شیراز، دانشکده‌ی علوم انسانی، بخش زبان و ادبیات فارسی

چکیده
عشق به عنوان یکی از بنیادی‌ترین و پیچیده‌ترین مفاهیم در تاریخ ادبیات فارسی، همواره جایگاهی بی‌بدیل در منظومة فکری و فرهنگی ایرانیان داشته است. با وجود این، بازنمایی عشق در ادبیات فارسی را هرگز نباید ایستا و ازلی تصور کرد. برعکس، عشق در تمام اعصار، دستخوش تلاطم‌ها و تأثیرات نهفته در دل بافتارهای تاریخی، اجتماعی و فلسفی بوده است، به‌گونه‌ای که در هر دورة ادبی، چهره‌ای تازه از آن سر برآورده است. با این حال، آنچه در این تحولات مهم می‌نماید، در نظر گرفتن روند تدریجی آن است. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی برآمده از اندیشه باختین و سوسور و با تأکید بر ماهیت فرایندی تحولات ادبی اولین بارقه‌های تحول شعر عاشقانة فارسی در دوران معاصر را که از دوران قاجار آغاز شده است واکاوی کرده و با بررسی زمینه‌های آشنایی با اندیشه‌های غربی نشان داده که این تغییرات چگونه بر شعر عاشقانة معاصر تأثیر داشته و با طی مسیری تدریجی به آثار احمد شاملو پیوند خورده‌اند. نتایج حاصل از این بررسی حاکی از آن است که شاملو، نه به‌عنوان آغازگر تحولات شعر عاشقانه، بلکه به‌عنوان امتداد و نتیجة فرایندی تاریخی با بهره‌گیری از دستاوردهای اندیشگانی و ادبی گذشتگان توانسته است، شعر عاشقانه‌ای را خلق کند که به شکلی معنادار هم در حیطة محتوا و هم در حیطة بیان از سنت‌های عاشقانة شعر کلاسیک و شعر عاشقانة هم‌عصرانش فاصله گرفته است و الگویی شاخص و برجسته از شعر عاشقانة معاصر به شمار می‌آید.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

A study of the Course of Transformation in Contemporary Persian Love poetry: From the Early Shifts in the Qajar Era to Its Development in the Ahmad-e Shamlu's Works

نویسندگان English

Sajad Iranpour
Mohammadreza Amini
Department of Persian Language and Literature, Shiraz University, Shiraz , Iran
چکیده English

Love has long held a unique and indispensable place in the cultural and intellectual life of Iranians, standing as one of the most fundamental and multifaceted concepts in Persian literary history. Yet the representation of love in Persian literary tradition has never been static or timeless. On the contrary, it has continually been shaped and reshaped by the historical, social, and philosophical undercurrents of each era, giving rise to new literary configurations over time. What makes these transformations particularly significant is their gradual, process-driven nature. Adopting an analytical approach informed by the theories of Bakhtin and Saussure—and emphasizing the procedural nature of literary evolution—this study investigates the initial signs of transformation in Persian love poetry during the modern era, beginning with the Qajar period. By examining the early encounters with Western thought, it reveals how these intellectual interactions shaped contemporary love poetry and gradually culminated in the works of Ahmad Shamlu. The findings of this study indicate that Shamlu was not the initiator of this transformation but rather its continuation and culmination. Drawing on the intellectual and literary heritage of his predecessors, Shamlu crafted a form of love poetry that meaningfully departed—both in content and expression—from classical traditions as well as the works of his contemporaries. In doing so, he established a defining and influential model for contemporary Persian love poetry.

کلیدواژه‌ها English

Contemporary Persian Poetry
Transformation In contemporary Persian Love Poetry
Love Poetry in Qajar Era
Love in Contemporary Iran
Ahmad Shamlu's Love Poetry
منابع فارسی:
آخوندزاده، میرزا فتحعلی (۲۵۳۵). مقالات فارسی، به کوشش حمید محمدزاده. تهران: نگاه.
آدمیت، فریدون (۱۳۵۷). اندیشه‌های میرزا آقاخان کرمانی، تهران: پیام
آرین‌پور، یحیی (۱۳۵۱). از صبا تا نیما، ج ۱ تهران: شرکت سهامی با همکاری مؤسسه انتشارات فرانکلین.
آل احمد، جلال (۱۳۷۹). «مقدمه‌ای که در خور بلند شاعر نبود»، در کتاب از نقطه تا خط (مجموعة نقد و نظر دربارة نصرت رحمانی) به کوشش محمود نیکویه، تهران: طاعتی.
ا.شیراز (۱۳۳۰). «شعر فارسی و شعر نو»، کبوتر صلح. شمارة ۱۸: صص ۳۱ تا ۳۷.
اصفهانیان، داوود (۱۳۷۹). «تأثیر ایلغار مغول در مسیر تاریخ ایران»، مجموعه‌مقالات اولین سمینار تاریخی هجوم مغول به ایران و پیامدهای آن، ویراست وهاب ولی، ج اول، تهران، دانشگاه شهید بهشتی تهران، ۷۱-۸۲
امن‌خانی، عیسی (۱۴۰۱). دربارة تجدد ادبی، اصفهان: خاموش
امینی، محمدرضا (۱۳۸۴). «مفهوم عشق و سخن عاشقانه در آثار سعدی»، لقمان، نشریة مرکز نشر دانشگاهی به زبان فرانسه، سال ۲۰ (ش ۲) (پیاپی ۴۰)، بهار و تابستان ۱۳۸۳. ۴۹ ۶۵.
امینی، مفتون (۱۳۷۸). «گزارشی از بیان عشق در دوره‌ها و گونه‌های شعر فارسی»، مجله فرهنگ و توسعه، شمارة 42 -43، تهران. ۱۵۰ - ۱۵۹
ایلچی، میرزا ابوالحسن خان (۱۳۶۴). حیرت‌نامه؛ سفرنامة میرزا ابوالحسن‌خان ایلچی به لندن، به کوشش حسن مرسل‌وند، تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا.
بلعمی، ابوعلی محمد بن محمد (۱۳۵۳). تکمله و ترجمة تاریخ طبری، تصحیح محمدتقی بهار، به کوشش محمد پروین گنابادی، جلد دوم، تهران: انتشارات زوار، تهران.
بهفر، مهری (۱۳۸۱). «من و تو یکی دیدگانیم»، احمد شاملو؛ شاعر شبانه‌ها و عاشقانه‌ها، به کوشش بهروز صاحب‌اختیاری و حمیدرضا باقرزاده، تهران، هیرمند، ۲۸۲ -۳۰۳.
پورجوادی، نصرالله (۱۳۹۸). بادة عشق؛ پژوهشی در معنای باده در شعر فارسی، تهران: کارنامه.
پورنامداریان، تقی (۱۳۸۱). سفر در مه: تأملی در شعر شاملو، تهران: نگاه.
ثعالبی نیشابوری، ابومنصور (۱۳۶۸). تاریخ ثعالبی (مشهور به اخبار ملوک الفرس و سیرهم)، پارة نخست: ایران باستان، ترجمة محمد فضائلی، تهران: نشر نقره.
حافظ، شمس‌الدین محمد (۱۳۷۷). دیوان حافظ، به کوشش خلیل خطیب رهبر، تهران: صفی علی‌شاه.
حریری، ناصر (۱۳۸۵). دربارة هنر و ادبیات، گفتگوی ناصر حریری با شاملو، تهران: نگاه.
دهقانی، محمد (۱۳۹۷). وسوسة عاشقی، بررسی تحول مفهوم عشق در فرهنگ و ادبیات فارسی، تهران: نشر رشد جوانه.
رفیعی مقدم کاسانی، هما و همکاران (۱۴۰۱)، «سیاست عشق در عاشقانه‌های احمد شاملو»، نقد ادبی، سال ۱۵، ش ۵۹، پاییز، ۱۵۳-۱۹۹.
رودکی، جعفر بن محمد (۱۳۹۱). دیوان رودکی، توضیح و نقد و تحلیل اشعار کامل احمدنژاد، تهران: کتاب آمه.
ریپکا، یان و همکاران (۱۳۷۰). تاریخ ادبیات ایران، ترجمة کیخسرو کشاورزی، تهران: جاویدان خرد.
سعدی، مصلح بن عبدالله (۱۳۸۵). کلیات سعدی، به تصحیح محمدعلی فروغی، تهران: هرمس.
سلاجقه، پروین (۱۳۹۵). امیرزادة کاشی‌ها: احمد شاملو، تهران: مروارید.
سینگر، اروین (۱۳۹۷). فلسفة عشق، ترجمة میثم محمدامینی، تهران: نشر نو.
شاملو، احمد (۱۳۲۶). آهنگ‌های فراموش شده، تهران: مروارید.
ــــــــــــــ (۱۳۸۱). مجموعه آثار احمد شاملو، دفتر یکم: شعرها، تهران: نگاه. 
شفیعی کدکنی، محمدرضا (۱۳۸۷). ادوار شعر فارسی؛ از مشروطیت تا سقوط سلطنت، تهران: سخن.
شمیسا سیروس (۱۳۸۸). سبک‌شناسی شعر، ویراست دوم، تهران: میترا.
ــــــــــــــــ (۱۳۸۶). سیر غزل در شعر فارسی، ویرایش دوم، تهران: علم.
صفا، ذبیح‌الله (۱۳۹۱). تاریخ ادبیات ایران، خلاصة جلد سوم: بخش اول دوم، تلخیص سید محمد ترابی. تهران: فردوس.
فتوحی رودمعجنی، محمود (۱۳۹۵). صد سال عشق مجازی؛ مکتب واسوخت در شعر فارسی قرن دهم، تهران: سخن.
فرخزاد، فروغ (۱۳۴۸) دیوار، تهران: امیرکبیر
ـــــــــــــ (۱۳۷۵). جاودانه زیستن، در اوج ماندن، به کوشش بهروز جلالی، تهران، مروارید.
فلکی، محمود (۱۳۸۰). نگاهی به شعر شاملو، تهران: مروارید.
کرمانی، میرزا آقاخان (۱۳۸۴). صد خطابة میرزا آقاخان کرمانی، ویراست محمدجعفر محجوب، لس‌آنجلس: شرکت کتاب.
کزازی، جلال‌الدین (۱۳۹۰). نامة باستان، ج نهم، تهران: انتشارات سمت.
کوشش، رحیم و نوری، زهرا (۱۳۹۵). «تحلیل ابعاد تاریخ مضمون عشق در اشعار احمد شاملو»، درّ دری (ادبیات غنایی، عرفانی)، سال ۶، ش ۱۹، تابستان، صص ۵۲-۴۳.
لاهوتی، ابوالقاسم (۱۳۵۸). دیوان لاهوتی، به کوشش احمد بشیری، تهران: امیرکبیر.
لنگرودی، شمس (۱۳۷۷). تاریخ تحلیلی شعر نو. جلد ۱، ویرایش دوم، تهران: مرکز.
محسنی، مرتضی و همکاران (۱۳۹۵). «سیمای معشوق و کیجا در رباعیات و روجای نیما»، مجموعه‌مقالات همایش علمی‌پژوهشی نیما، زبان و شعر تبری (ویراست ادارة کل فرهنگ و ارشاد اسلامی مازندران) ساری: هاوژین.
مختاری، محمد (۱۳۷۸). هفتاد سال شعر عاشقانه، تحلیلی از ذهنیت غنایی معاصر، تهران: تیراژه.
مدی، ارژنگ (۱۳۷۱). عشق در ادب فارسی: از آغاز تا قرن ششم، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی (پژوهشگاه)
مرادی نرگس، تسلیمی، علی، خزانه دارلو، محمدعلی (۱۳۹۷). «معشوق ایده‌آل، معشوق مادر؛ بررسی لکانی عشق در شعر بر سرمای درون احمد شاملو» ادبیات پارسی معاصر، سال ۸، شمارة اول، بهار و تابستان، صص ۲۰۷ -۲۳۲
مراغه‌ای، زین‌العابدین (۱۴۰۳). سیاحت‌نامة ابراهیم بیک. به کوشش  م.ع. سپانلو. تهران: آگه.
میرزا ابوطالب خان (۱۳۵۲). مسیر طالبی یا سفرنامة میرزا ابوطالب خان، به کوشش حسین خدیو جم، تهران: اساطیر.
میرعابدینی، حسن. (۱۳۸۰). صد سال داستان‌نویسی ایران. جلد اول و دوم با تجدیدنظر کلی. تهران: چشمه.
نادرپور، نادر (۱۳۸۲). مجموعة اشعار، تهران: نگاه.
نایب‌الایاله، رضا قلی میرزا (۱۳۶۱). سفرنامه رضا قلی میرزا نایب‌الایاله، نوة فتحعلی‌شاه، به کوشش اصغر فرمان‌فرمایی قاجار، تهران: اساطیر.
نظامی، الیاس بن یوسف (۱۳۷۸). خسرو و شیرین، با تصحیح و حواشی حسن وحید دستگردی، به کوشش سعید حمیدیان، تهران: قطره.
نیما یوشیج (۱۳۶۸). دربارة شعر و شاعری، تدوین سیروس طاهباز، با نظارت شراگیم یوشیج، تهران: دفترهای زمانه
ـــــــــــ (۱۳۷۳). مجموعة کامل اشعار نیما، تدوین سیروس طاهباز، تهران: نگاه.
ـــــــــــ (۱۳۷۶). مجموعة کامل نامه‌های نیما یوشیج، تدوین سیروس طاهباز، تهران: نشر علم.
واده، ژان - کلود (۱۳۷۷). حدیث عشق در شرق، ترجمة جواد حدیدی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
یارشاطر، احسان (۱۳۳۴). شعر فارسی در عهد شاهرخ یا آغاز انحطاط شعر فارسی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
 
منابع انگلیسی:
Amini, Mohammadreza. (2004). Idée et expression de l'amour dans les œuvres de Sa'dī,  Luqman, numéro 2, numéro de série 40, pp.49-65. Printemps-été 2004.
Bakhtin, M. (1999). Toward a Philosophy of Act, Translated by Vadim Liaponuv, Texas: University of Texas.
Bakhtin, M. (1986). Speech Genres and Other Late Essays. Translated by Vern W. McGee, Austin: University of Texas Press
Bakhtin, M. (1990). Art and answerability,Translated by Vadim Liaponuv, Austin: University of Texas Press
PressGiddens, Anthony (1992). The Transformation of Intimacy: Sexuality, Love and Eroticism Modern Societies, Standford: Stanford University Press.
Meisami, Julie Scott (1987). Medieval Persian Court Poetry, New Jersey: Princeton University Press.
Morson, G. S., & Emerson, C. (1990). Mikhail Bakhtin: Creation of a prosaics. Standord: Stanford University Press.
Najmabadi, Afsaneh (2005), Women with Mustaches and Men Without Beards: Gender and Sexual Anxieties of Iranian Modernity, Los Angeles: University of California Press.
Ouseley, willliam (1819 -1823). Travels in Various Countries of the East; more particularly Persia. Vol 3, London: Rodwell and Martin. 
Saussure, F. de. (2011). Course in general linguistics (W. Baskin, Trans.). Columbia University Press. (Original work published 1916)
Singer, Irving (2009). The Nature of Love , Vol 1: Plato to Luther. Cambridge: The MIT Press.
___________ (2009). The Nature of Love, Vol 2: Corutly and Romantic, Cambridge: The MIT Press.
___________ (2009). The Nature of Love, Vol 3: The Modern World, Cambridge: The MIT Press.
___________ (2011). Philosophy of Love; A Partial Summing-U, Cambridge: The MIT Press.
Tancogine, M (1820). A Narrative of a Journey into Persian and Residence at Tehran. Translated from French, No translator’s name. London: William wright.
Tavakoli-Targhi, Mohamad (2001). Refashioning Iran Orientalism, Occidentalism and Historiography. Houndmills: Palgrave.
Wrangham, Richard W (2009). Catching Fire, New York: Basic Books
Zappen, James P. (2004). The Rebirth of Dialogue, Bakhtin, Socrates, and the Rhetorical Tradition , New York: State University of New York Press.