بررسی تطبیقی کاربرد تابو در داستان‌های معاصر فارسی و عربی (با تکیه بر آثاری از مصطفی مستور و زویا پیرزاد و هیفاء بیطار و هانی‌الراهب)

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترا زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه شهید بهشتی،

2 دانشیار زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه شهید بهشتی

چکیده
در فرهنگ‌های مختلف، هاله‌ای از نفی‌ها، طردها و به حاشیه‌راندن‌ها گاه دور بخش‌هایی از مفاهیم و عواطف درونی انسان کشیده می‌شود که تحت عنوان تابو یا پرهیزه شناخته می‌شوند. مضامین تابوها شکل‌ها و ابعاد گوناگون از جمله سیاسی، دینی، جنسی و اجتماعی دارند. با وجود ممنوعه بودن تابوها در مناسبات اجتماعی، عرصۀ ادبیات میدانی برای ظهور و بروز مستقیم و غیرمستقیم آنهاست. توجّه به تابوها و انعکاس دادن آنها در متون ادبی، صرف نظر از اینکه در راستای ذات ادبیات است که هنجارهای مرسوم را برای آفرینش‌های خلّاقانه در هم می‌شکند، جنبه‌ای زیبایی-شناختی دارد. برای نشان دادن این جنبه از آثار داستانی معاصر به صورت تطبیقی داستان‌هایی از ادبیات فارسی و عربی؛ یعنی دو نویسنده زن و دو نویسنده مرد از دو زبان و فرهنگ برگزیده‌ایم. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد نویسندگان داستان‌ها در پرداخت شخصیّت‌ها و انتخاب نوع زبان آنها از تابوها استفاده کرده‌اند. در این آثار، زنان داستانی از صورت‌های زبانی غیررکیک و مردان بیشتر از صورت‌های رکیک استفاده می‌کنند. نویسندگان سوری، در بیان تابوها آزادتر و نویسندگان ایرانی محتاط‌‌‌‌‌‌‌‌تر هستند و با بهره‌گیری از شگردهای بلاغی کنایی‌تر سخن می‌گویند. در باب مضامین تابوها نیز می‌توان گفت نویسندگان ایرانی و عربی در امور دینی و اعتقادی چندان تابوشکنی نمی‌کنند. تابوهای رفتاری مانند ذکر مشروبات الکلی و مواد مخدر در همه متن‌ها دیده می‌شود. در حوزۀ تابوهای زنانگی ضمن اینکه همۀ نویسندگان به آنها پرداخته‌اند، در داستان‌های عربی این تابوها وضوح بیانی بیشتری دارند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله English

A comparative study of the use of taboo in contemporary Persian and Arabic stories (Relying on the works of Mustafa Mastour, Zoya Pirzad, Haifa Bitar and Hani El-Raheb)

نویسندگان English

Veaam Al Ali 1
Maryam Jalali 2
ghodrat Taheri 2
1 PhD student in Persian language and literature
2 Associate Professor, Department of Persian Language and Literature, Shahid Beheshti University
چکیده English

In different cultures, a halo of negations, taboos, and marginalization sometimes draws distant parts of human concepts and inner emotions, known as taboos or prohibitions. Taboo themes have various forms and dimensions, including political, religious, sexual, and social. Despite the prohibition of taboos in social interactions, the field of literature provides a platform for their direct and indirect emergence. Attention to taboos and their reflection in literary texts, regardless of breaking common norms for creative creations, has an aesthetic and cognitive aspect. To demonstrate this aspect of contemporary literary works, we have selected stories from Persian and Arabic literature; that is, two female and two male writers from two languages and cultures. The research findings indicate that the story writers have used taboos in portraying characters and choosing their language. In these works, female characters use non-standard language forms more often, while male characters use more standard forms. Syrian writers express taboos more freely, while Iranian writers are more cautious and use more rhetorical devices. Regarding taboo themes, it can also be said that Iranian and Arab writers do not break many taboos in religious and belief matters. Behavioral taboos such as mentioning alcoholic beverages and drugs are seen in all texts. In the realm of women's taboos, while all writers have addressed them, these taboos are more explicitly expressed in Arabic stories.

کلیدواژه‌ها English

Persian and Arabic story
language and taboo
gender
Mastoor
Pirzad
Bitar
AlRahab
ارباب، سپیده (1391)، «بررسی و طبقه‏بندی دشواژه‏های رایج فارسی در تداول عامه»، نشریۀ پژوهش‏های زبان‌شناسی تطبیقی، س 2، ش 4، 107-124.
الراهب، هانی (2000)، خضراء کالعلقم، بیروت: دار الکنوز الأدبیه.
أولمان، ستیفن (1986)، دور الکلمة فی اللغة، ترجمۀ کمال محمد بشیر، الاردن: مکتبة الشباب.
بیطار، هیفاء (1998)، موت البجعة، دمشق: مکتبة الأسد.
پیرزاد، زویا (1400)، طعم گس خرمالو، تهران: مرکز.
ترادگیل، پیتر (1376)، زبان‌شناسی اجتماعی؛ درآمدی بر زبان و جامعه، ترجمۀ محمد طباطبایی، تهران: آگاه.
تسلیمی، علی و اقبال تسلیمی (1396)، «بررسی تابوی زبانی و واژگان اهریمنی در فرهنگ ایرانی»، زبان فارسی و گویش‏های ایرانی، س 2، ش 2، پیاپی 4، 57-71.
رحمان‌پور نصیر محله، فاطمه و نرگس انصاری (1398)، «بازتاب جنسیت در سبک گفتار زنانه و مردانه از منظر رابین لیکاف»، علوم حدیث، س 24، پیاپی 94، 58-93.
رحمانی، نرگس و دیگران (1399)، «بررسی زبان‏شناختی کارکردها تابوهای زبانی در سینمای معاصر ایران»، فصل‏نامۀ زبان‌شناسی اجتماعی، دورۀ 3، ش 3، پیاپی 11، 94-110.
رحمانیان زینب و دیگران (1397)، «میزان و چگونگی کاربرد تابو در ادبیات داستانی معاصر (1380-1320)»، مجلۀ سبک‏شناسی نظم و نثر فارسی، دورۀ 12، ش 3، 263-284.
شفیعی‏کدکنی، محمدرضا (1386)، قلندریه در تاریخ، تهران: سخن.
طالبی دستنابی، مهناز و ابوالفضل خوشبخت آرانی (1395)، «تأثیر متغیرهای جامعه‏شناختی زبان بر کاربرد دشواژه‏‏ها در گویش آران و بیدگل»، فصل‏نامۀ زبان‌شناسی اجتماعی، س 1، ش 1، 75-86.
فتوحی رودمعجنی، محمود (1390)، سبک‏شناسی؛ نظریه‏ها، رویکردها، و روش‏ها، تهران: سخن.
فروید، زیگموند (1401)، توتم و تابو، ترجمۀ محمدعلی خنجی، تهران: نگاه.
فریزر، جیمز جرج (1392)، شاخۀ زرین، ترجمۀ کاظم فیروزمند، تهران: آگاه.
قاسمی، جمشید و دیگران (1398)، «رسالت باورهای عامیانه در رمان ریح الجنوب با تکیه بر تابو و خرافه»، دوفصل‏نامۀ علمی نقد ادب معاصر عربی، دورۀ 10، پیاپی 20، 235-260.
لیکاف، رابین (1401)، زبان و جایگاه زن، ترجمۀ مریم خدادادی و یاسر پوراسماعیل، تهران: نگاه.
محمدی اصل، عباس (1396)، جنسیت و زبان‌شناسی اجتماعی، تهران: گل آذین.
مستور، مصطفی (1383)، استخوان خوک و دست‏های جذامی، تهران: سرچشمه.
مستور، مصطفی (1395)، حکایت عشق بی‏قاف بی‏شین بی‏نقطه، تهران: سرچشمه.
معدنی، میترا (1387)، «مروری اجمالی بر تابوی زبانی و انواع آن»، مجلۀ زبان‌شناسی، دورۀ 14، ش 27-28، 65-72.
معینیان، نرمینه (1395)، «بررسی جامعه‏شناختی تفاوت زبان بین زنان و مردان»، مطالعات جامعه‏شناسی، س 9، ش 33، 83-93.
ناصری، ناصر و سکینه شرافتی (1397)، «کاربرد واژگان در رمان سمفونی مردگان عباس معروفی از منظر زبان و جنسیت»، نشریۀ زبان و ادب فارسی دانشگاه تبریز، س 71، ش 238، 229-244.
یعقوبی، پارسا (1386)، «آشنایی با تابوشکنی ادبی و سیر آن در ادبیات کلاسیک فارسی»، مجلۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، دورۀ 58، ش 3، 99-116.
 
Jay, T. (2009), “The Utility and Ubiquity of Taboo Words”, Perspectives on Psychlogical Science, vol. 4, no. 2, 153–161.
Mahayana, A. et al. (2020), “The Use of Taboo Words in Denpasar”, International Journal of Psychosocial Rehabilitation, no. 24, 4623-4633, doi: 10.37200/IJPR/V24I8/PR280479.
Saputri, Y. (2022), “Why are Taboos Still Used?”, ICOLLEC, Malang, Indonesia, no. 11-12, 1-9, doi: 10.4108/eai.11-11-2022.2329405.
Trudgill, P. (2000), Sociolinguistics: An Introduction to Language and Society, Fourth edition, London: Penguin.