قدرت‌‌ستیزی با گفتمان فرهنگ عامه و فولکلور در اشعار احمد شاملو

نوع مقاله : علمی-پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترا رشته زبان و ادبیات فارسی دانشگاه سیستان و بلوچستان

2 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه سیستان و بلوچستان

3 دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه سیستان و لوچستان

10.30465/copl.2025.49332.4167
چکیده
مجموعۀ افسانه‌‌ها، تصنیف‌‌های عامه، فرهنگ عامه، مجموعۀ عقاید و اندیشه‌‌ها، قصه‌‌ها، آداب‌ورسوم، ترانه‌‌ها و هنرهای ابتدایی یک ملت را «فولکلور» می‌‌نامند. در کنار ادب رسمی که زبان ساخته‌وپرداختۀ حاکمیت است و به‌نوعی با انواع ساختارهای «قدرت» ملائم و ملازم است، «ادبیات عامه» از منابع رسمی جامعه صادر نشده و هیچ «قدرتی» در خلق و امتداد آن نقش نداشته است. این پژوهش به بررسی گفتمان‌های «قدرت‌ستیزانه» در ادبیات عامه می‌پردازد و تحلیل می‌کند که ادبیات عامه چگونه با فاصله‌گیری از منابع قدرت و اقتدارگرایی، تلاش می‌کند جلوه‌های اقتدارگرایی را تحدید و با آن ستیز کند. همچنین، بررسی می‌شود که در این مسیر از چه لوازم و راهکارهایی استفاده می‌کند. کمتر زمانی بوده است که ادبیات و آثار ادبی‌‌، از دغدغه‌‌های قدرت‌ستیزانه عاری باشد، اما از آغاز دهۀ 1320 تا پایان دهۀ 1350 هـ.ش، تحت‌تأثیر تحولات اجتماعی-اقتصادی و تعلیمات احزاب و برپایۀ گرایش‌‌های سیاسی-فلسفیِ مسلط بر جهان معاصر، نوعی ادبیاتِ ستیز در ایران رشد می‌‌یابد که مبارزه با استبداد و استعمار را مضمون اصلی فرهنگ رایج می‌‌کند و در ارتباطِ برهم‌کنشگرِ ادبیات و جامعه، مبارزه‌جویی و انقلابی‌‌گری، اصالت نظری و عملی می‌‌یابد. در تأثیرپذیری از این فضای به‌وجودآمده که قدرت و اقتدارگرایی به بوتۀ نقد و چالش کشیده شد، احمد شاملو با توجه به علاقۀ ویژه‌‌ای که به فرهنگ و ادب عامه داشت، موفق به خلق نوعی ادب عامه شد که یکی از دستاوردهای آن «ستیز و تحدید قدرت و اقتدارگرایی» با زبان و امکانات ادبیات عامه بود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Opposition to Power through the Discourse of Folk Culture and Folklore in Ahmad Shamlou's Poetry

نویسندگان English

Mohsen Abbasi 1
abdolali oveisi kahkha 2
Abdollah Vaceghabbasi 3
1 PhD student in the field of Persian language and literature, University of Sistan and Baluchestan
2 Associate Professor, Department of Persian Language and Literature at University of Sistan and Baluchestan
3 Associate professor, Department of Persian Language and Literature , University of Sistan and Baluchestan ,
چکیده English

The collection of legends, folk ballads, folklore, beliefs, ideas, tales, customs, songs, and the early arts of a nation is called “folklore”. Alongside official literature, which is crafted and endorsed by those in power and is aligned with various structures of “authority”, “folk literature” does not originate from official sources within society and no “authority” plays a role in its creation and continuation. This research examines the “anti-authoritarian” discourses within folk literature and analyzes how folk literature, by distancing itself from sources of power and authoritarianism, strives to limit and oppose manifestations of authoritarianism. It also explores the tools and strategies used in this endeavor. Rarely has literature and literary works been devoid of anti-authoritarian concerns, but from the early 1940s to the late 1970s, influenced by socio-economic changes and the teachings of political parties, and based on the prevailing political-philosophical trends in the contemporary world, a type of combative literature emerged in Iran. This literature made the struggle against despotism and colonialism the main theme of the prevailing culture, and in the interactive relationship between literature and society, militancy and revolutionary spirit gained theoretical and practical authenticity. Influenced by this environment, where power and authoritarianism were subjected to criticism and challenge, Ahmad Shamlou, with his special interest in folk culture and literature, succeeded in creating a type of folk literature, one of the achievements of which was “opposing and limiting power and authoritarianism” using the language and capabilities of folk literature.

کلیدواژه‌ها English

Opposition to power
anti-authoritarian discourses
folk literature
Ahmad Shamlou
اخوان ثالث، م. (1396). عطا و لقای نیما یوشیج، تهران: نشر زمستان.
اسلامی ندوشن، م.ع. (1382). جام جهان‌بین، تهران: نشر قطره.
اسلامی ندوشن، م.ع. (1399). ایران و تنهایی‌‌اش، تهران: شرکت سهامی انتشار.
اشرف، ا. (1395). هویت ایرانی، تهران: نشر نی.
افشاری، م. (1387). تازه به تازه نو به نو، تهران: نشر چشمه.
بختیاری، م.ر. (1386).فولکلور و ادبیات عامه، تهران: نشر ادیبان.
پارسانسب، محمد. (1390).جامعه‌شناسی ادبیات فارسی از آغاز تا سال 1357، تهران: نشر سمت.
پاشایی، ع. (1378). نام همۀ شعرهای تو، زندگی و شعر احمد شاملو، تهران: نشر ثالث.
پراپ، و. (1371). ریخت‌شناسی قصه‌‌های پریان، تهران: نشر توس.
پورنامداریان، ت. (1390). سفر در مه، تأملی در شعر احمد شاملو، تهران: نشر سخن.
پیت، ا. (1374). جامعه‌شناسی ادبیات، تهران: نشر سمت.
تایسن، ل. (1387). نظریه‌های نقد ادبی معاصر، ترجمۀ م. حسین‌زاده و ف. حسینی، تهران: نشر نگاه امروز، حکایت قلم نوین.
درویش، م.ر. (1378). عرفان و دموکراسی، تهران: نشر قصیده.
دیانوش، ا. (1393). لالایی با شیپور، گزین گویه‌‌ها و ناگفته‌‌های احمد شاملو، تهران: نشر مروارید.
راسخی لنگرودی، ا. (1392). مهار قدرت، تهران: نشر علم.
راسل، ب. (1938). قدرت، ترجمۀ ن. دریابندری (1371). تهران: نشر خوارزمی.
رستگار فسایی، م. (1380). انواع شعر فارسی، شیراز: نوید شیراز.
سروش، عبدالکریم. (1392).ادب قدرت، ادب عدالت، تهران: نشر مؤسسۀ فرهنگی صراط.
سفیری، م. (1379). کالبد شکافی خشونت، تهران: نشر نی.
سلاجقه، پ. (1392). امیرزاده کاشی‌ها، تهران: نشر مروارید.
شاملو، ا. (1389). مجموعه آثار، تهران: انتشارات نگاه.
صاحب‌اختیاری، ب. (1387). احمدشاملو شاعر شبانه‌‌ها و عاشقانه‌ها، تهران: نشر هیرمند.
ضیاءالدینی، ع. (1389). جامعه‌شناسی شعر نیما، تهران: نشر نگاه.
فتوحی، م. (1395). صد سال عشق مجازی، تهران: نشر سخن.
فوکو، میشل. (1975). مراقبت و تنبیه: تولد زندان، ترجمۀ ن. سرخوش و ا. جهاندیده (1378). تهران: نشر نی.
فولادوند، ع. (1387). از چهره‌‌های شعر معاصر، تهران: نشر سخن.
کشاورز بیضائی، محمد. (1401).حافظ و گفتمان‌‌های اجتماعی و تاریخی، تهران: نشر مروارید.
مجابی، ج. (1383). نگاه کاشف گستاخ، تهران: نشر افق.
محجوب، م.ج. (1386). ادبیات عامۀ ایران، به کوشش حسن ذوالفقاری، تهران، نشر چشمه.
محمدی آسیابادی، ع. (1387). هرمنوتیک و نمادپردازی در غزلیّات شمس، تهران، نشر سخن.
مختاری، م. (1379). انسان در شعر معاصر، تهران، نشر توس.
میلانی، ع. (1378). تجدد و تجددستیزی در ایران، تهران: نشر آتیه.
هاوزر، آ. (1959). فلسفۀ تاریخ هنر، ترجمۀ م.ت. فرامرزی (1400). تهران: نشر نگاه.
یاحقی، م.ج. (1386). فرهنگ اساطیر و داستان‌واره‌‌ها در ادبیات فارسی، تهران: نشر فرهنگ معاصر.